NIFC LOGO
NIFC LOGO
Józef Elsner
1769–1854
BIOGRAM

Elsner Józef Antoni Franciszek [Ksawery] (ur. 1 VI 1769 w Grodkowie na Śląsku Opolskim, zm. 18 IV 1854 w Warszawie) – muzyk, kompozytor, dyrygent, pedagog, wydawca i organizator życia muzycznego, zaliczany jest powszechnie do najwybitniejszych przedstawicieli kultury muzycznej w Polsce I poł. XIX wieku. Już za życia cieszył się wielkim uznaniem i autorytetem w polskim środowisku muzycznym, uważany był jednocześnie za prekursora nowych, romantycznych prądów w muzyce. Niepodważalne są jego zasługi na polu pedagogiki muzycznej, szczególnie jako inicjatora, rektora i profesora Szkoły Głównej Muzyki. Spod jego skrzydeł wyszło wielu wybitnych twórców, z Fryderykiem Chopinem na czele, który bardzo cenił sobie umiejętności swojego profesora. Trudno wreszcie przecenić osiągnięcia Elsnera w zakresie organizacji szeroko rozumianego życia muzycznego. Na szczególną uwagę zasługuje również jego twórczość kompozytorska, bogata i różnorodna pod względem gatunków i form muzycznych, która nie została jeszcze w pełni poznana i doceniona, choć w ostatnim okresie można zaobserwować w tym względzie szereg cennych inicjatyw.

Po okresie nauki w miejscowej szkole parafialnej Elsner wyjechał do Wrocławia, gdzie w latach 1781–1788 zdobywał dalsze wykształcenie, zarówno muzyczne (w kapeli klasztornej oo. dominikanów oraz w gimnazjum św. Macieja), jak i teologiczne (na słynnej Academia Leopoldina), tu również powstały jego pierwsze próby kompozytorskie (dzieła religijne). Po krótkim pobycie w Wiedniu (wyjechał tam, jako stypendysta miasta Grodkowa, w 1789 r. z zamiarem studiowania medycyny, co uniemożliwiła mu jednak długotrwała choroba) i Brnie (na przełomie 1791 i 1792 r. był skrzypkiem tamtejszej opery), przeniósł się do Lwowa, gdzie w latach 1792–1799 działał jako kapelmistrz orkiestry teatru miejskiego. Tam też zaprzyjaźnił się z twórcą Teatru Narodowego – Wojciechem Bogusławskim, dzięki któremu poznał polską kulturę i zaczął coraz częściej sięgać do skarbca polskiej muzyki ludowej. Za jego namową przeniósł się do Warszawy, gdzie w pełni rozwinął swoje wszechstronne talenty, nie tylko te czysto muzyczne (głównie kompozytorskie).

Na szczególne podkreślenie zasługuje jego działalność w zakresie organizacji szeroko pojętego życia muzycznego. Ponadto przez 25 lat kierował operą Teatru Narodowego (1799–1824), zreorganizował szkolnictwo muzyczne, inicjując przede wszystkim działalność Szkoły Głównej Muzyki, powołał do życia Towarzystwo Muzyki Kościelnej i Narodowej (1814), prowadził własną sztycharnię nut, założył pierwszy w Polsce miesięcznik nutowy „Wybór Pięknych Dzieł Muzycznych i Pieśni Polskich” (w latach 1803–1805). Od roku 1805 był członkiem Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, aktywnie działał też w tamtejszej Resursie Muzycznej, był wreszcie korespondentem jednego z najbardziej prestiżowych i poczytnych ówcześnie periodyków muzycznych – wychodzącego w Lipsku „Allgemeine Musikalische Zeitung” (w latach 1805 i 1811–1816).

Jako kompozytor Elsner jest autorem oper, symfonii, utworów fortepianowych, utworów przeznaczonych na różne składowo zespoły kameralne, kantat i pieśni. Na szczególną uwagę zasługują jego kompozycje religijne. Obok mszy (z tekstem łacińskim i polskim), które zajmują pierwszoplanowe miejsce w twórczości prezentowanego muzyka, tworzył nieszpory, opracowania hymnu Te Deum, a także różnorodne motety (głównie graduały i offertoria). Tryumfem artystycznym było wykonanie w 1838 r. oratorium Passio Domini Nostri Jesu Christi, które jest szczytowym osiągnięciem w jego dorobku kompozytorskim.

Znacząca część twórczości religijnej Elsnera zachowała się w archiwum klasztoru oo. paulinów na Jasnej Górze, z którym kontakty kompozytora nie ograniczały się jedynie do wymiaru muzycznego, czyli obecności jego dzieł w repertuarze tamtejszej kapeli, ale były o wiele głębsze i miały również charakter religijno-duchowy (np. kontakty z władzami oraz innymi członkami zakonu paulińskiego czy osobiste wpisy do klasztornej księgi pamiątkowej). Wyrazem uznania za jego wkład w rozwój kultury muzycznej jasnogórskiego klasztoru było zaliczenie go 27 września 1829 roku w poczet konfratrów zakonu paulińskiego.

W twórczości religijnej Elsnera możemy odnaleźć z jednej strony najbardziej charakterystyczne cechy śląskiej muzyki kościelnej (m.in. bogactwo form i różnorodność wpływów stylistycznych, umiłowanie tradycji oraz paralelny, blisko ze sobą związany i wzajemnie na siebie wpływający rozwój twórczości muzycznej kościoła katolickiego i ewangelickiego), z drugiej natomiast elementy specyficzne dla ówczesnej twórczości środkowoeuropejskiej, powstającej w kręgu wpływów stylu neapolitańskiego oraz klasycznego, a ponadto obecne są w niej zwiastuny nowej już epoki romantycznej. W kontekście rozwoju polskiej kultury muzycznej, z którą Elsner – ze świadomego wyboru – związał większą część swojego życia, główną jego zasługą było przeszczepienie wskazanych wyżej cech religijnej kultury muzycznej do warszawskiego środowiska rozwoju muzyki kościelnej. Na szczególne podkreślenie zasługuje tu nie tylko twórczość kompozytorska, niewątpliwie najbardziej znacząca, ale też jego działalność wydawnicza, popularyzatorska oraz organizacyjna.

W świetle prowadzonych w ostatnich latach z coraz większą intensywnością komplementarnych badań Elsner jawi się nie tylko jako doskonały pedagog i organizator życia muzycznego, w tym – co najczęściej jest podkreślane – twórca szkolnictwa muzycznego w Polsce, ale też czołowy w tym okresie kompozytor o rzetelnym warsztacie, mocno osadzonym w tradycji, porównywalny do licznego grona ówczesnych muzyków, także zagranicznych, nierzadko ich nawet przewyższający. To właśnie te cechy zadecydowały o tym, że dzieła Elsnera publikowane były w znaczących wydawnictwach krajowych i zagranicznych (m.in. Wrocław, Lwów, Warszawa, Poznań, Wiedeń, Paryż, Lipsk, Berlin). Musimy także pamiętać, że znaczenie – w niektórych wymiarach nawet pionierskie – grodkowskiego muzyka polega przede wszystkim na przeszczepianiu do kraju idei nowych gatunków i form muzycznych powstałych w innych, o wiele bardziej rozwiniętych środowiskach. Elsner wskazywał bowiem nowe możliwości i drogi rozwoju muzycznej twórczości religijnej i świeckiej. Wszystkie te cechy potwierdzają jednoznacznie coraz liczniejsze w ostatnich latach publikacje jego dzieł oraz ich nagrania.

prof. Remigiusz Pośpiech (Instytut Muzykologii Uniwersytetu Wrocławskiego)

 

 

Planowane wydawnictwa:
opera Król Łokietek czyli Wiśliczanki,
tom pieśni,
tom muzyki kameralnej,
muzyka żałobna,
hymny,
msze,
Ofiara Abrahama, melodramat w 4 aktach,
pieśni,
utwory chóralne: Msza pasterska, 4 hymny, motet,
offertoria,
nieszpory.