NIFC LOGO
NIFC LOGO
Karol Kurpiński
1785–1857
BIOGRAM

Karol Kazimierz Kurpiński przyszedł na świat 4 lub 5 marca 1785 r. we wsi Włoszakowice w Wielkopolsce jako szóste dziecko Marcina Kurpińskiego (1744–1803) i Franciszki z Wańskich, córki sołtysa Włoszakowic. Marcin Kurpiński (do około 25. roku życia nosił „chłopskie” nazwisko Kurp) w chwili przyjścia na świat syna pełnił funkcję organisty kościoła we Włoszakowicach. Matka Karola, wywodząca się ze znanego rodu wielkopolskich muzyków Wańskich, także uchodziła osobą muzykalną.

Kurpiński wykształcenie ogólne odebrał w szkole parafialnej, a pierwszych lekcji gry na skrzypcach oraz organach udzielał mu ojciec, którego Karol, już jako ośmiolatek, potrafił zastępować w obowiązkach organisty. W 1800 r., za sprawą swoich wpływowych wujów – wiolonczelisty Rocha i kompozytora Jana Wańskiego – Karol został członkiem dworskiej orkiestry starosty hrabiego Feliksa Polanowskiego w Moszkowie pod Lwowem, w której powierzono mu stanowisko drugiego skrzypka. W owym czasie nad dalszą edukacją kilkunastolatka czuwał głównie Roch Wański, ale wielkie znaczenie miał też fakt dostępu przyszłego kompozytora do najnowszych partytur klasyków wiedeńskich. W kolejnych latach Kurpiński zadebiutował najpierw w roli operowego dyrygenta, prawdopodobnie w majątku rodzinnym Tadeusza Czackiego w Porycku dyrygując Cyrulikiem sewilskim Paisiella (ok. 1802), a potem także w roli kompozytora: w 1808 wykonano scenę liryczną jego autorstwa pt. Pigmalion do tekstu J.J. Rousseau w przekładzie Tomasza Kajetana Węgierskiego. Podczas gościnnych występów we Lwowie Kurpiński poznał Wojciecha Bogusławskiego. Ta przelotna znajomość wystarczyła, by po skutkującej rozwiązaniem kapeli w Moszkowie śmierci starosty Polanowskiego i przeniesieniu się Kurpińskiego do Warszawy, z dniem 1 lipca 1810 otrzymał on – także dzięki rekomendacji Józefa Elsnera – posadę drugiego dyrygenta operowego w Teatrze Narodowym.

Warszawski debiut dyrygencki Kurpińskiego miał miejsce 5 sierpnia 1810 (artysta poprowadził wykonanie singspielu Telemak, królewicz Itaki Franza Antona Hoffmeistra), natomiast debiut w roli kompozytora 4 grudnia tego samego roku: w związku ze zbliżającą się szóstą rocznicą koronacji Bonapartego na cesarza Francuzów Kurpiński zadyrygował wówczas swoją Kantatą ku czci Napoleona.

W maju 1811 r. miała miejsce dobrze przyjęta prapremiera pierwszej opery Kurpińskiego Dwie chatki do libretta Severina i już wtedy rosnąca pozycja artystyczna kompozytora sprawiła, że pomiędzy nim a jego bezpośrednim przełożonym Elsnerem zaczęły coraz częściej wybuchać ambicjonalne konflikty. Niemniej jednak ekspansja Kurpińskiego była wtedy nie do zatrzymania: do roku 1824, w którym objął posadę pierwszego dyrygenta, definitywnie usuwając w cień zmęczonego Elsnera, skomponował aż 24 z ogółem 27 oper (licząc też Pigmaliona). Do najważniejszych zaliczyć trzeba: Pałac Lucypera (1811) do libretta Augusta Kotzebuego w przekładzie Alojzego Żółkowskiego (dzieło, wystawione potem także w Dreźnie na życzenie króla Saksonii Fryderyka Augusta I, podejrzewa się nawet o wywarcie wpływu na Wolnego strzelca Webera), Szarlatana (1814) do libretta Żółkowskiego, Jadwigę królową Polski (1814) do libretta Juliana Ursyna Niemcewicza, Aleksandra i Apellesa (1815) do libretta Charles’a-Augustina Bassompierre’a w przekładzie Ludwika Dmuszewskiego, Zabobon, czyli Krakowiaków i Górali do libretta Jana N. Kamińskiego, Jana Kochanowskiego w Czarnym Lesie (1817) do libretta Niemcewicza, Czaromysła księcia słowiańskiego, czyli Nimfy jeziora Gopło (1818) do libretta Żółkowskiego oraz Zamek na Czorsztynie, czyli Bojomira i Wandę (1819) do libretta Józefa W. Krasińskiego. Najogólniej rzecz biorąc, pierwsze opery Kurpińskiego zdradzają jego wielką fascynację twórczością operową Mozarta, która z czasem stopniowo zaczęła być przełamywana przez wpływy Gioacchina Rossiniego. Patronat tego ostatniego najwyraźniej słychać w ostatniej z oper Kurpińskiego – napisanej w 1829 r. Cecylii Piaseczyńskiej do libretta Dmuszewskiego. Twórczość operowa Kurpińskiego zdaje się stanowić najważniejszy trzon kompozytorskiej spuścizny tego artysty. Nie oznacza to jednak, by autor ten gorzej sprawdzał się na terenie innych gatunków muzycznych: zarówno jego twórczość pieśniowa, religijna (szczególnie Te Deum), jak i instrumentalna (w szczególności pierwsza, jedyna zachowana część Koncertu na klarnet i orkiestrę czy przeznaczona na fortepian solo lub orkiestrę Fuga i koda na temat pieśni „Jeszcze Polska nie zginęła”), świadczą dobitnie o znaczącej randze artystycznej tego kompozytora.

Kurpiński szybko wrósł panoramę kulturalną Warszawy. Już od 1811 r. był członkiem kilku lóż wolnomularskich, dla których komponował okolicznościowe dzieła, a w 1816 został członkiem Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, w którym utrzymywał bliskie kontakty m.in. z Niemcewiczem i Staszicem.

Jakkolwiek Kurpińskiemu czasem wypomina się przyjęcie posady nadwornego muzyka rosyjskich carów, dla których, przy okazji ich stosunkowo częstych wizyt w Warszawie, pisał przede wszystkim (choć nie wyłącznie) uroczyste polonezy chóralno-orkiestrowe, patriotyczna postawa tego twórcy nie powinna być poddawana w wątpliwość. Na przykład już w 1812 skomponował Marsza z roku 1812 – „Do koni bracia do koni”, napisanego do słów Niemcewicza oraz dedykowaną czynom Napoleona, ilustracyjną w charakterze Bitwę pod Możajskiem. Wielką symfonię bitwę wyobrażającą. 14 marca 1814 r. Kurpiński – to kolejny dowód jego patriotycznej postawy – uczestniczył w prawykonaniu kantaty zbiorowego autorstwa pt. Muzyka do Obchodu Pogrzebowego po Zgonie Xięcia Józefa Poniatowskiego, napisanej specjalnie na uroczystość sprowadzenia z Drezna do Warszawy prochów poległego pod Lipskiem księcia Poniatowskiego. Z kolei w 1817 skomponował, poruszony wieścią o śmierci innego bohatera narodowego, rozbudowany melodramat na głos recytujący i orkiestrę symfoniczną do słów Kantorberego Tymowskiego pt. Elegia na śmierć Tadeusza Kościuszki. 10 lat później Elegia... odcisnęła swe piętno na dramatycznej wariacji z Fantazji na tematy polskie Chopina. Bodaj najważniejszym przejawem patriotycznej postawy Kurpińskiego okazała się działalność podczas powstania listopadowego. Doprowadził wówczas, w trakcie dziesięciu bardzo trudnych z organizacyjnego punktu widzenia miesięcy walk, do wystawienia aż 58 utworów polskich i obcych, w tym od dawna niewidzianej opery historycznej Elsnera Król Łokietek albo Wiśliczanki oraz zakazanej wcześniej przez carską cenzurę „rewolucyjnej” Niemej z Portici Aubera. Co jeszcze ważniejsze – skomponował szereg pieśni powstańczych, z których kilka – jak Marsz obozowy z 1831 roku „Bracia do bitwy nadszedł czas, trąbka do boju wzywa nas, do boju! do boju! Pospieszmy wszyscy wraz!” (fanfarowy początek tego dzieła grywany jest obecnie na uroczystościach z udziałem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej jako Zwierzchnika Polskich Sił Zbrojnych), Warszawianka do polskiego przekładu słów Casimira Delavigne’a oraz Litwinka, czyli Hymn Legionistów Litewskich do słów J.S. Cywińskiego – zyskało niezwykłą popularność (Litwinka odezwała się potem m.in. na kartach Fantazji f-moll op. 49 Chopina oraz w uwerturze Polonia Wagnera).

Zasługi Kurpińskiego jako dyrygenta są trudne do przecenienia. To za sprawą jego mozolnej pracy orkiestra Teatru Narodowego osiągnęła poziom europejski. Dzięki Kurpińskiemu w latach 1821–1840 warszawiacy mogli podziwiać takie „gorące” tytuły, jak Westalka (1821) Spontiniego, Wolny strzelec (1825) Webera, Biała Dama (1827) Boieldieu, Robert Diabeł (1837) Meyerbeera czy dwanaście arcydzieł Rossiniego – od Tankreda (1818) po Włoszkę w Algierze (1837). Historycznym osiągnięciem Kurpińskiego okazało się poprowadzenie w Teatrze Narodowym pierwszych autorskich koncertów publicznych Chopina (z 17 i 22 marca 1830), podczas których najważniejszymi wydarzeniami były pierwsze wykonania Koncertu fortepianowego f-moll oraz Fantazji A-dur na tematy polskie i Ronda à la Krakowiak.

Karol Kurpiński, którego życie wypełniała przede wszystkim działalność dyrygencka, kompozytorska i administracyjna, podejmował się także nauczania w wielu, często efemerycznych uczelniach muzycznych. W 1818 – to zapewne owoc działalności pedagogicznej, podjętej jeszcze w kierowanej przez Elsnera Szkole Muzyki i Sztuki Dramatycznej – Kurpiński wydał podręcznik do nauki muzyki własnego autorstwa Wykład systematyczny zasad muzyki na klawikord. Ta oryginalna publikacja szybko zyskała popularność i status podręcznika zawodowego (aż do 1859 Wykład… wznawiano jeszcze czterokrotnie). Również dzięki staraniom Kurpińskiego w latach 1820–1821 ukazywał się „Tygodnik Muzyczny” (potem „Tygodnik Muzyczny i Dramatyczny”), którego był redaktorem naczelnym i którego kolejne numery wypełniały niemal wyłącznie teksty lub tłumaczenia jego autorstwa. Ważną datę w organizacyjnej działalności Kurpińskiego stanowił 22 lutego 1833, gdy to, po siedmiu latach od wmurowania kamienia węgielnego, doprowadził do finału wielkie dzieło Bogusławskiego: w obliczonej na 1100 miejsc nowej siedzibie Teatru Wielkiego według projektu Antonia Corazziego przy obecnym placu Teatralnym, artysta zadyrygował inauguracyjną, nową inscenizacją Cyrulika sewilskiego Rossiniego.

Niestety – mimo znakomitej passy artystycznej i intelektualnej, prezentowanej w ciągu kilku kolejnych sezonów – z początkiem 1841 r. Kurpiński postanowił przejść na emeryturę. Bezpośrednim powodem decyzji były konflikty z narzuconym mu przez nieprzychylną Dyrekcję Teatrów i Wszelkich Widowisk Dramatycznych i Muzycznych drugim dyrygentem – Tomaszem Napoleonem Nideckim.

O kilkunastu ostatnich latach życia Kurpińskiego, który mieszkał wówczas w Warszawie przy ulicy Żelaznej 91, wiadomo niewiele. Jak się wydaje, artysta komponował już wówczas sporadycznie – np. w 1847 zaczął pisać Requiem es-moll na trzy głosy, puzon i organy, ale pracy tej nigdy nie dokończył. Autor Warszawianki nie zarzucił w owych latach działalności publicystycznej: w 1844 wydał swoje ostatnie dzieło teoretyczne – Zasady harmonii wykładane w sposobie lekcji dla lubowników muzyki.

Karol Kurpiński zmarł po długiej chorobie 18 września 1857 r.

prof. Marcin Gmys (Instytut Muzykologii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu)
Anna Lubońska (Instytut Muzykologii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu)

 

Planowane wydawnictwa:
Bitwa pod Możajskiem,
opera Jadwiga, królowa polski,
opera Zabobon czyli Krakowiacy i Górale,
twórczość fortepianowa.