NIFC LOGO
NIFC LOGO
Stanisław Moniuszko
1819–1872
BIOGRAM

Stanisław Moniuszku, ur. 5 V 1819 Ubielu k. Mińska, zm. 4 VI 1872 w Warszawie. Kompozytor, dyrygent, muzyczny pedagog, najwybitniejszy polski kompozytor operowy XIX wieku, uznawany za „ojca opery polskiej” (mimo to spośród jego kilkunastu dzieł scenicznych w naszych repertuarach goszczą stale jedynie dwa utwory – Halka i Straszny dwór). Oprócz szeregu małych i dużych oper komicznych oraz dwóch oper poważnych był także twórcą kantat nawiązujących do litewskiej mitologii (Milda, Nijoła) i wielkiej polskiej literatury romantycznej (Widma, Sonety krymskie), ponad 300 pieśni do słów popularnych w epoce polskich poetów (w tym 12 Śpiewników domowych), utworów religijnych (msze, Litanie Ostrobramskie), zaginionych lub niewykonywanych baletów, muzyki do kilku sztuk teatralnych, uwertur koncertowych (jedyną nadal grywaną jest Bajka), dwóch kwartetów smyczkowych, utworów fortepianowych i organowych.

Urodził się 5 maja 1819 r. w rodzinnym majątku Ubiel w ziemi mińskiej (na terenie dzisiejszej Białorusi), jako syn Czesława (1790–1870), byłego oficera, uczestnika kampanii napoleońskiej 1812 r. i Elżbiety z Madżarskich (zm. 1850), wywodzącej się z rodziny o korzeniach ormiańskich.

Pierwszy kontakt z muzyką zawdzięczał matce, pianistce amatorce posiadającej talent wokalny. Dopiero w 1827 r. po przeprowadzce do Warszawy, brał lekcje u Augusta Freyera (1803–1883), kompozytora i organisty kościoła ewangelicko-augsburskiego. W latach 1830–1834 uczęszczał do gimnazjum w Mińsku. W 1836 r. podczas pobytu w Wilnie poznał popularny repertuar wystawiany przez goszczącą w mieście trupę Wilhelma Schmidkoffa i zaręczył się z Aleksandrą Müller (1821–1891). Jesienią 1837 r. udał się do Berlina w celu zdobycia zawodu muzyka. Został prywatnym uczniem dyrektora Singakademie, Carla Friedricha Rungenhagena (1778–1851). Uczył się harmonii, kontrapunktu, instrumentacji, akompaniowania śpiewakom, dyrygowania chórem i orkiestrą, słuchał koncertów, recitali wirtuozów, oglądał przedstawienia operowe. W Berlinie opublikował swoje pierwsze pieśni do słów Mickiewicza, napisał m.in. kwartety smyczkowe, mszę i najprawdopodobniej usiłował także stworzyć pierwszą małą operę komiczną Die Schweizerhütte (z niemieckim tekstem Carla Bluma).

Po ślubie z Aleksandrą z Müllerów (25 sierpnia 1840 r.) osiadł w Wilnie, gdzie spędził 17 lat. W okresie wileńskim udzielał lekcji muzyki, przyjął posadę organisty, dyrygował orkiestrą podczas koncertów, przedstawień teatralnych i operowych. Komponował wówczas utwory religijne, muzykę do sztuk teatralnych, napisał także szereg wodewilów i małych oper komicznych, które w następnych latach wystawiane były przez wędrowne zespoły teatralno-operowe (m.in. Nocleg w Apeninach, Ideał, czyli Nowa Precjoza, Loteria, Karmaniol, czyli Francuzi lubią żartować). Nie zachowały się niestety kompletne partytury operetek, które stworzył do spółki z polsko-białoruskim poetą Wincentym Duninem-Marcinkiewiczem (1808–1884), m.in. Sielanki (jej mińska premiera 9 lutego 1852 r. uznawana jest dzisiaj za początek białoruskiego teatru i opery). Krótki żywot miała z kolei Bettly (1852), jednoaktówka napisana do francuskiego libretta, wystawiona w tym samym roku operetka Cyganie została później wznowiona w Warszawie (pt. Jawnuta).

W 1842 r. bez powodzenia ubiegał się o posadę w Petersburgu (powracał tam jeszcze trzykrotnie: z koncertami kompozytorskimi w 1849, 1856 oraz na premierę Halki w 1870 r.). W 1844 r. opublikował I Śpiewnik domowy, popularny zbiór pieśni adresowany do szerokich kręgów odbiorców (w następnych latach wydał 5 kolejnych, 6 następnych ukazało się po jego śmierci). Podczas pobytu w Warszawie w 1846 r. otrzymał od Włodzimierza Wolskiego libretto Halki. Pierwotna, dwuaktowa wersja opery została wykonana 1 stycznia 1848 r. w Wilnie. Wykonanie pełnospektaklowe odbyło się 28 lutego 1854 r. w teatrze wileńskim. Dopiero premiera poszerzonej czteroaktowej wersji Halki w Teatrze Wielkim w Warszawie 1 stycznia 1858 r. odmieniła jego losy. Dzięki poparciu Marii Kalergis odbył podróż po Europie Zachodniej. W następstwie osiągniętego sukcesu, który wyniósł go na stanowisko dyrektora (tj. dyrygenta) opery polskiej, przeprowadził się do Warszawy na stałe. Tutaj w kolejnych latach zaprezentował opery komiczne, które przesądziły o jego nieśmiertelnej sławie: jednoaktowego Flisa (1858), trzyaktową Hrabinę (1860), jednoaktowe Verbum nobile (1861) i najwybitniejszą, czteroaktową „epopeję” – Straszny dwór (1865). Pomimo odbycia dwóch podroży do Paryża (w 1858 oraz na przełomie 1861 i 1862) Moniuszce nie udało się zorganizować tam nawet koncertu. Sławę osiągnął za to w krajach słowiańskich. Jeszcze za życia kompozytora wystawiono Halkę w Pradze (1868), Moskwie (1869) i w Petersburgu (1870).

Sukcesu nie odniosła niestety druga po Halce (i ostatnia w twórczości Moniuszki) opera poważna Paria (w trzech aktach z prologiem). Chłodno przyjęto także kolejną, nienarodową w swojej treści komiczną jednoaktówkę Beata (1872). Niespodziewana śmierć twórcy nastąpiła zaledwie cztery miesiące po premierze tego dzieła, 4 czerwca 1872 r. Jego pogrzeb ściągnął wielotysięczne tłumy i przekształcił się w spontaniczną, narodową demonstrację.

Grzegorz Zieziula (Instytut Sztuki PAN)

Planowane wydawnictwa:

Straszny dwór

Halka

Hrabina

Paria

Msze

Kantaty

NUTY
Stanisław Moniuszko - Pieśni z. 3: Liryki i romanse
Stanisław Moniuszko - Najpiękniejszy Moniuszko na fortepian
Stanisław Moniuszko - Śpiewnik domowy Antologia pieśni na głos z fortepianem, z. 3
Stanisław Moniuszko - Drobne utwory chóralne Dzieła. Tom 25
Stanisław Moniuszko - Śpiewnik domowy Antologia pieśni na głos z fortepianem, z. 4
Stanisław Moniuszko - Śpiewnik domowy Antologia pieśni na głos z fortepianem, z. 2
Stanisław Moniuszko - Dumki i piosenki sielskie na głos z fortepianem
Stanisław Moniuszko - Śpiewnik domowy Antologia pieśni na głos z fortepianem, z. 1
Stanisław Moniuszko - Sześć polonezów na fortepian
Stanisław Moniuszko - Fraszki na fortepian
Stanisław Moniuszko - Trzy walce na fortepian
Stanisław Moniuszko - Utwory fortepianowe Dzieła. Tom 34
Stanisław Moniuszko - Śpiewnik domowy Antologia pieśni na głos z fortepianem, z. 5
Stanisław Moniuszko - Ballady i śpiewy dramatyczne pieśni solowe z fortepianem
Stanisław Moniuszko - Utwory orkiestrowe Dzieła. Tom 32
Stanisław Moniuszko - „Stary kapral” pieśń na głos i orkiestrę
Stanisław Moniuszko - „Groźna dziewczyna” pieśń na głos i orkiestrę
Stanisław Moniuszko - Sonety krymskie na tenor, chór mieszany i orkiestrę
Stanisław Moniuszko - Pieśni (1-7): Krakowiak; „Groźna dziewczyna”; „Dziad i baba”; „Złota rybka”; „Pieśń wieczorna”; „O matko moja”; „Sołtys” na głos i orkiestrę
Stanisław Moniuszko - „Pieśń wojenna” na baryton i orkiestrę
Stanisław Moniuszko - Chansons bretonnes na głos i orkiestrę
Stanisław Moniuszko - „Czaty ballada” na baryton i orkiestrę
Stanisław Moniuszko - „Wesół i szczęśliwy krakowiak” na tenor i orkiestrę