NIFC LOGO
NIFC LOGO
Zygmunt Noskowski
1846–1909
BIOGRAM

Polski kompozytor, pedagog i organizator życia muzycznego, jedna z najwybitniejszych osobistości polskiej kultury w drugiej połowie XIX wieku. Pochodził z rodziny głęboko patriotycznej, ale wyznającej i krzewiącej idee Andrzeja Towiańskiego, od których wpływu sam wyzwolił się ok. 30. roku życia. Skutkiem tego późno poznał muzykę Chopina, który drwił z towianizmu. Na zawsze jednak pozostała mu skłonność do dyscypliny i pracy nad sobą. Początkowo uczył się gry na skrzypcach u Ignacego Hornziela i uczęszczał do Gimnazjum Realnego. W 1861 r. uczestniczył w pogrzebie pięciu poległych w Warszawie, w 1862 odbył wycieczkę do Krakowa i w Tatry, a w 1863 brał prawdopodobnie udział w powstaniu styczniowym. Od ok. 1863 do 1867 r. studiował w Instytucie Muzycznym w Warszawie u Apolinarego Kątskiego (skrzypce) i Stanisława Moniuszki (harmonia, kontrapunkt, podstawy kompozycji). W latach 1873–1874 dzięki stypendium Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego (WTM) studiował w Akademie der Künste w Berlinie u Friedricha Kiela (kompozycja) i Richarda Wuersta (instrumentacja), przedstawiając jako pracę dyplomową I Symfonię A-dur. Dzieło to oraz uwerturę Morskie Oko zaprezentował następnie na koncercie kompozytorskim w Warszawie. Pod koniec 1874 r. ożenił się ze Stanisławą Segedy, z którą wyjechał do Konstancji nad Jeziorem Bodeńskim, by tam objąć stanowisko dyrektora muzyki miejskiej i dyrygenta Towarzystwa Muzycznego „Bodan”.

W Konstancji przebywał Noskowski do końca roku 1880. Pod jego kierunkiem chór męski „Bodan” zyskał miano najlepszego w Badenii, on sam zaś cieszył się życzliwością pary książęcej. Miał tu godziwe warunki życiowe, tu urodzili się jego synowie – Tadeusz i Stanisław. Dlatego też odmówił propozycji Kątskiego objęcia klasy harmonii i kontrapunktu w warszawskim Instytucie Muzycznym. W Konstancji powstały m.in. cykle fortepianowych Krakowiaków na 2 i na 4 ręce, Kwartet fortepianowy c-moll op. 8 i II Symfonia c-moll „Elegijna”. Krakowiaki posłane do Weimaru Ferencowi Lisztowi zyskały jego uznanie; mistrz zarekomendował je do wydania oficynie C.F. Kahnta w Lipsku; w ślad za tym twórczością Noskowskiego zainteresowały się inne domy wydawnicze. Z samym Lisztem Noskowski spotkał się dwukrotnie w roku 1880: w Baden-Baden i Weimarze, gdzie Liszt uczestniczył w prawykonaniu Kwartetu fortepianowego op. 8.

Pod koniec 1880 roku Noskowski przybył na zaproszenie WTM do Warszawy, gdzie zorganizował koncert kompozytorski, na którym miało miejsce prawykonanie II Symfonii. Przyjął wtedy propozycję objęcia dyrekcji artystycznej Towarzystwa. Stanowisko to pełnił 22 lata, odbudowując chór mieszany i zakładając dziecięcy, dwukrotnie podejmując trud założenia orkiestry symfonicznej, inicjując regularne życie muzyczne w Warszawie poprzez organizację środowych koncertów chóralnych, kameralnych i recitali solowych, samemu występując jako dyrygent, skrzypek i pianista akompaniator. Udzielał się również poza strukturami WTM, co było krytykowane i doprowadziło w 1885 do jego dymisji, która jednak została odrzucona przez najbardziej wpływowych członków Towarzystwa. W tymże roku został profesorem w nowopowstałej szkole muzycznej WTM, o której utworzenie zabiegał, a od 1888 był jednocześnie profesorem harmonii, kontrapunktu i kompozycji w Instytucie Muzycznym. Wskutek kryzysu, jaki nastąpił w WTM po przejęciu inicjatywy w życiu muzycznym Warszawy przez powstałą w 1901 r. Filharmonię Warszawską, i po nieudanych próbach połączenia obu instytucji zrezygnował w 1902 z funkcji dyrektora Towarzystwa i profesora szkoły WTM. W 1905 został dyrygentem Filharmonii, a w 1907 objął jej dyrekcję po połączeniu tej placówki z Operą, lecz wskutek choroby serca zrezygnował ze wszystkich funkcji rok później. Działalność dyrygencką zakończył w styczniu 1909 r, a późnym wieczorem 23 lipca zmarł w Warszawie i został pochowany 27 lipca na Cmentarzu Powązkowskim. Uroczystości pogrzebowe miały charakter publiczny.

Całe życie Noskowski działał w wyjątkowo trudnych warunkach zaboru rosyjskiego i obowiązującego na jego terenie systemu represji i cenzury. Zubożenie społeczeństwa i tradycyjnego mecenatu, zależność instytucji życia publicznego od zaborcy, niewydolność szkolnictwa, zacofanie wydawnictw muzycznych, brak orkiestr – to wszystko hamowało poczynania Noskowskiego we wszystkich dziedzinach działalności. Mimo to w każdej z nich osiągnął wybitne rezultaty. Jako kompozytor – wszechstronny, tworzył w stylu późnoromantycznym we wszystkich niemal znanych wówczas gatunkach muzycznych. Napisał szereg dzieł orkiestrowych, w tym 3 symfonie, uwerturę Morskie Oko i poemat symfoniczny Step, kameralnych, m.in. 3 kwartety smyczkowe i Kwartet fortepianowy, komponował utwory fortepianowe, pieśni solowe i chóralne, kantaty (np. Świtezianka), opery (m.in. Livia Quintilla, Wyrok), balety (Święto ognia) i muzykę do sztuk teatralnych. Jego dzieła cechuje bardzo wysoki poziom warsztatu kompozytorskiego, indywidualny język muzyczny i liczne desygnaty polskości w postaci przyswojonych i artystycznie opracowanych cech polskiego folkloru muzycznego, którego był znawcą. Jako pedagog – niebywale aktywny, wykształcił około 60 kompozytorów, w tym wszystkich twórców Młodej Polski z Karolem Szymanowskim na czele. Jako organizator życia muzycznego – niestrudzony, z utworzonymi i kierowanymi przez siebie zespołami brał udział w niezliczonych uroczystościach mających często patriotyczny podtekst; niektóre inicjował sam, w inne się angażował. Publikował też artykuły i krytyki muzyczne. Szczególną dbałością otaczał pamięć zmarłych polskich kompozytorów, jak Ignacy Feliks Dobrzyński czy zwłaszcza Stanisław Moniuszko, popularyzował również twórczość współczesnych sobie twórców, w tym także swoich uczniów. Po śmierci został zapomniany nawet przez nich, jego dziełom odmówiono znaczenia w kontekście muzyki europejskiej, toteż w większości pozostały one w rękopisie. Jedynym jego utworem, który utrzymał się w repertuarze, jest poemat symfoniczny Step. Dopiero z początkiem XXI wieku muzyka Zygmunta Noskowskiego zaczęła zwolna powracać na estrady koncertowe, pojawiły się także pierwsze wydania jego dotąd nieopublikowanych dzieł, jak II i III Kwartet smyczkowy czy II Symfonia. Kontynuacja tych działań pozwoli przywrócić Noskowskiemu miejsce wśród wybitnych kompozytorów polskich i europejskich II połowy XIX wieku.

dr Maciej Negrey (Akademia Muzyczna w Krakowie)

 

 

Planowane wydawnictwa:
poemat symfoniczny Step,
I Symfonia A-dur,
II Symfonia c-moll „Elegijna”,
III Symfonia „Od wiosny do wiosny”.