NIFC LOGO
NIFC LOGO
Władysław Żeleński
1837–1921
BIOGRAM

Władysław (Marcjan Mikołaj), ur. 6 VII 1867 w Grodkowicach, zm. 23 I 1921 w Krakowie. Kompozytor, dyrygent, muzyczny pedagog, uznawany przez muzykologów za najwybitniejszego polskiego twórcę operowego po Moniuszce (na przekór tej opinii jego opery są wystawiane niezwykle rzadko). Stworzył także blisko sto pieśni, kilkanaście okolicznościowych kantat, dwie symfonie (dzisiaj zaginione), uwertury koncertowe (W Tatrach op. 27, Echa leśne op. 41– zaginiona), Koncert fortepianowy Es-dur op. 60, dzieła muzyki kameralnej (kwartety smyczkowe, kwartet fortepianowy, trio fortepianowe, sekstet smyczkowy, sonaty skrzypcowe), utwory salonowe na skrzypce lub wiolonczelę z fortepianem, fortepianowe sonaty i salonowe miniatury.

Urodził się 6 lipca 1837 r. w rodzinnym majątku Grodkowice w Galicji, jako syn Marcjana (1804–1846, byłego oficera i uczestnika powstania listopadowego) i Kamili z Russockich (1814–1881), wywodzących się ze starych rodów ziemiańskich Małopolski. Zdolności muzyczne odziedziczył po ojcu, pianiście amatorze, który został zamordowany pod koniec lutego 1846 r. w trakcie rabacji galicyjskiej. Wychowywany wraz z rodzeństwem przez owdowiałą matkę, od jesieni 1846 r. kształcił się muzycznie w Krakowie u Kazimierza Wojciechowskiego. W latach 1850–1857 uczęszczał do Gimnazjum św. Anny w Krakowie. Od 1854 r. pobierał lekcje u Jana Germasza (fortepian) i Franciszka Mireckiego (harmonia, kompozycja). W 1852 i 1856 r. odbył dwie podróże do Wiednia, gdzie słuchał koncertów i oglądał spektakle operowe. W 1857 r., po maturze i publicznym wykonaniu napisanej u Mireckiego uwertury, rozpoczął studia na Uniwersytecie Jagiellońskim. W 1858 r. poznał księżnę Marcelinę Czartoryską i zaczął bywać w jej salonie muzycznym. W 1859 r. napisana pod okiem Mireckiego i wydana u Ricordiego w Mediolanie Sonata fortepianowa op. 5 doczekała się recenzji w „Ruchu Muzycznym". Wyjechał wówczas do Pragi w celu kontynuowania studiów uniwersyteckich i muzycznych. Pierwsze zakończył w grudniu 1862 uzyskaniem stopnia doktora filozofii. Naukę muzyki kontynuował z kolei u Josefa Krejčíego (1822–1881) w praskiej Szkole Organistowskiej (Varhanická škola v Praze). Krótki epizod stanowiło kilka lekcji u Aleksandra Dreyschocka. Powstało wówczas m.in. Pięć śpiewów z Rękopisu królodworskiego op. 10 (1862), Sekstet smyczkowy op. 9, miniatury fortepianowe i kilka ustępów z Konrada Wallenroda Mickiewicza. 

Po wybuchu powstania styczniowego przebywał za granicą, początkowo w Niemczech, następnie w Pradze. Rok 1864 spędził w Krakowie (pisanej wtedy opery Dziwożona wg powieści Zygmunta Kaczkowskiego nigdy nie ukończył). W 1865 r. wyjechał do Wiednia, gdzie poznał Artura Grottgera. Wkrótce obydwaj spotkali się w Paryżu, dokąd Żeleński udał się pod koniec 1866 r. Z nauki w paryskim Konserwatorium muzycznym u Napoléona Henri Rebera (1807–1880), szybko zrezygnował i został prywatnym uczniem Bertholda Damckego (1812–1875). Pod jego kierunkiem napisał m.in. Wariacje op. 21 oraz uwerturę W Tatrach op. 27. Po śmierci Grottgera w 1867 r. Żeleński przebywał w Paryżu co najmniej do lipca 1870 r. (odwiedzając jednak Polskę w okresie przerw wakacyjnych lub świątecznych). Stolice Francji opuścił definitywnie w związku z eskalacją konfliktu francusko-pruskiego. 

Pod koniec stycznia 1871 r. dał koncert kompozytorski w Krakowie. Na początku marca wyjechał do Warszawy w celu promocji swoich utworów w trakcie koncertów (prezentował m.in. pieśni, utwory salonowe, uwerturę W Tatrach). Od października osiadł w Warszawie, gdzie 15 kwietnia 1872 r. ożenił się z Wandą z Grabowskich (1841–1904), z którą doczekał się trzech synów: Stanisława Gabriela (1873–1910), w przyszłości założyciela „Krakowskiego Zakładu Witrażów”, Tadeusza Kamila (1874–1941), późniejszego Boya, pisarza, publicystę, tłumacza i Edwarda Narcyza (1877–1910). W latach 1872–1877 uczył harmonii i kontrapunktu, a od 1875 r. także instrumentacji i kompozycji w warszawskim Instytucie Muzycznym. W latach 1878–1880 był dyrektorem artystycznym Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego (w trakcie swej kadencji doprowadził do odsłonięcia pamiątkowej tablicy poświęconej Chopinowi w kościele św. Krzyża). Na początku lipca 1881 r. powrócił wraz z rodziną do Krakowa, gdzie uczył w szkole muzycznej miejscowego Towarzystwa Muzycznego. Dzięki jego zabiegom na początku 1888 r. otwarto w Krakowie Konserwatorium Muzyczne. 

Dopiero w okresie krakowskim stał się kompozytorem operowym (w Warszawie skupiał się na twórczości pieśniarskiej i instrumentalnej), wystawiając Konrada Wallenroda (Lwów 1885), Goplanę (Kraków 1896), Janka (Lwów 1900) i Starą Baśń (Lwów 1907). Największy sukces osiągnęła Goplana, która od momentu warszawskiej premiery 8 stycznia 1898 r. ściągała komplety publiczności i doczekała się wielu wznowień. W lipcu 1907 ożenił się z Teklą z Symonowiczów (1838–1935). Aktywny do końca życia jako kompozytor i pedagog, zmarł 23 stycznia 1921 w Krakowie. Żegnany przez całą krakowską inteligencję, pochowany został na Cmentarzu Rakowickim.

Grzegorz Zieziula (Instytut Sztuki PAN)

Planowane wydawnictwa:

Goplana

Romance op. 40